حسن حبيبى ومحمد باقر وثوقى
150
بررسى تاريخى ، سياسى و اجتماعى اسناد بندر عباس ( فارسي )
و آتى كشور مرجح مىداشتند . ثانيا تهديد مىكند كه امام مسقط با آلات بحرى كه دارد خليج فارس را ناامن مىكند و چون دوست انگليس است ، انگليس هم مانع وى نخواهد شد ! ( * ) با اين همه بايد گفت كه : تمامى كارگزاران ، حداقل همه جا در مقام جستجوى نفع شخصى نبودهاند و برخى از آنها در برابر ضرر به منافع ملى تاب و توان خود را از دست مىداده و تجربههاى خود را به اطلاع مركزنشينان مىرساندهاند . كارگزار بوشهر مىنويسد « حاجى محمد بشير . . . دائما متوطنين آنجا ( بندر لنگه ) را به تبعيت دولت انگليس ترغيب و تحريص مىنمايد » ( 103 ) « بر رأى مبارك ظاهر است به ميان همهء دولتهاى خارجه از دولت انگليس منافقتر و شريرتر و بدعهد و شيطانخيال و مفسدتر نيست و به اعتقاد فدوى ميان همهء انگلستان هم از اين باليوز حرامزادهتر و مفسدهجوى و ناپاكتر نيست . . . » . . . دقيقهاى آرام ندارد ، دائما در گردش است و در فكر نوشتن تدليس و تلبيس . سه روز قبل عازم بمبئى شد و تا چند ماه وعده گذاشته مراجعت كند . . . معلوم نيست چه خيال دارد و مىخواهد دولت متبوعه خود را به چه وادارد » ( 103 ) در حاشيه اين سند احتمالا ناصر الدين شاه نوشته است : « در اين باب اينجا وزير خارجه با وزير مختار انگليس گفتگو نمايد كه چرا بايد باليوز آنها چنين حركات نمايد اعراب را به اين طرف و آن طرف براند . و سواد اين كاغذ را براى قوام الدوله بفرستد و به قوام الدوله بنويسد كه براى بندر لنگه حاكم خوبى تعيين كنند . لازم نيست حاكم عرب باشد ، حاكم بسيار خوبى تعيين نمايد » ( 103 ) در سند ديگر نيز آمده است : « تصور نفرماييد كه انگليسها دروغ نمىگويند . اين طايفه دروغ را از همه بهتر مىگويند و موقع نقض عهد را خوب مىدانند . آدم بايد دروغ آنها را از راست فرق نموده مطمئن به اظهار خصوصيت آنها ، كه به اقتضاى وقت مىكنند ، نشود و به ملاحظهء خاطر آنها صرف دولت و ملت را از دست ندهد . » ( 196 )